
Garachico · Miejscowości Teneryfy
Garachico: port, który zabrał wulkan
Przez dwa stulecia Garachico było wielkim portem Teneryfy, wysyłającym cukier i malmazję do Europy i obu Ameryk. Wiosną 1706 roku wulkan wypełnił jego zatokę lawą. Co zniszczyła erupcja i co miasto zbudowało na niej.
6 min czytania · 7 źródeł · Aktualizacja październik 2026
Garachico · Mike McBey, CC BY 2.0
Aleksander von Humboldt, który odwiedził Teneryfę w 1799 roku, zapisał, że w 1706 roku na południe od „portu Garachico, który był wówczas najpiękniejszym i najczęściej odwiedzanym na wyspie”, otworzył się krater wulkaniczny.2 Przez dwieście lat Garachico było oknem Teneryfy na świat. W ciągu czterdziestu dni erupcji straciło port, trzy czwarte mieszkańców i portową przyszłość. Zachowało ulice, kościoły i upartą dumę z tego, czym było, a dziś jego stare miasto jest chronionym zespołem historycznym.
Zatoczka Genueńczyka
Garachico założył pod koniec XV wieku genueński bankier Cristóbal de Ponte, a jego zatokę długo nazywano Caleta del Genovés, zatoczką Genueńczyka.1,2 Miejsce nie było łatwe. Miasto leży na wąskiej platformie dawnych potoków lawy u stóp klifu wysokiego na około 500 metrów. Dokument z 1541 roku skarży się, że „osiedlono je bardzo blisko morza, na nieużytkach, skałach i bezużytecznej ziemi”, a ludzie budowali domy, przywożąc ziemię z innych miejsc i rozbijając wielkie głazy.1
Miasto rosło początkowo powoli: dziesięć domów w 1510 roku, jedna brukowana ulica do 1549 roku.1 Potem rozkwitł handel. Zatoka miała kształt podkowy, około 330 metrów szerokości, była osłonięta i głęboka, a leżała w części wyspy, gdzie strome wąwozy utrudniały budowę dróg i nawet lokalny handel najłatwiej szedł drogą morską.1 Najpierw wypływał stąd cukier z cukrowni na zboczach; potem przejęły to winnice, a malmazja (malvasía) stała się wielkim towarem eksportowym. W XVI wieku Garachico było drugim miastem Teneryfy po La Lagunie, połączonym drogą morską z Europą, Afryką i obiema Amerykami.1
Podziały społeczne widać było w układzie miasta. Bogaci osiedlili się w środkowym pasie, blisko pól i źródeł u stóp klifu, z dala od fal; rzemieślnicy, kupcy i żeglarze mieszkali w uboższych domach na szorstkiej lawie przy brzegu.1 Inżynier Leonardo Torriani, który około 1588 roku sporządził plan miasta dla Filipa II, narysował plan w kształcie wachlarza z trzema zakrzywionymi ulicami, Arriba, Medio i Abajo, i zauważył, że wybrzeże jest „dobrze bronione, bo otacza je malpaís”, szorstka lawa utrudniająca lądowanie.1 W latach 70. XVI wieku, za panowania Filipa II, zbudowano mały Castillo de San Miguel, by strzegł portu przed piratami.7

Miasto artystów
Pieniądze z wina opłaciły klasztory, kościoły i szlacheckie domy przy Calle de Arriba i przyciągnęły artystów. Historyczka sztuki Clementina Calero Ruiz mówi o garachickiej szkole rzeźby w XVII wieku, prowadzonej przez rzemieślników wykształconych w andaluzyjskich warsztatach.3 15 lipca 1635 roku rzeźbiarz Martín de Andújar podpisał kontrakt na ołtarz główny kościoła parafialnego Santa Ana; w 1636 roku Juan González de Puga i Gabriel Hernández wykonali ołtarz Matki Bożej Różańcowej dla klasztoru dominikanów, który jest dziś w Santa Ana. W 1641 roku Andújar odpłynął do Gwatemali z portu samego Garachico.3
Kłopoty, zanim przyszedł ogień
Upadek zaczął się przed wulkanem. Od 1633 roku port tracił prowadzenie na rzecz La Orotavy i Santa Cruz.1 W 1645 roku gwałtowna powódź zabiła około stu osób, zniszczyła osiemdziesiąt domów w dzielnicy Los Reyes, zatopiła czternaście statków i częściowo zamuliła zatokę. Pożary w 1692 i 1696 roku strawiły ponad 110 domów i klasztor augustianów.1 Za granicą traktat Methuena z 1704 roku dał winu z Madery pierwszeństwo przed kanaryjskim w Anglii, a wojna o sukcesję hiszpańską wypędziła z wyspy wielu zagranicznych kupców.1
Czterdzieści dni w 1706 roku
Teneryfa trzęsła się od ponad roku. Po trzech erupcjach w latach 1704 i 1705, w Sietefuentes, Fasnii i Arafo, nastąpiły miesiące trzęsień ziemi.1 W nocy z 4 na 5 maja 1706 roku wstrząsy wokół Garachico stały się tak gwałtowne, że ludzie uciekli do kościołów. Godzinę przed świtem usłyszano głośny wybuch: na wysokości 1300 metrów, około 6,5 kilometra od miasta, otworzyła się szczelina długa na około 950 metrów.1
Tego wieczoru, około siódmej, pierwsza lawa przelała się przez klif na południowym zachodzie, przecinając drogę do San Pedro de Daute i paląc winnice. O dziewiątej kolejne potoki spłynęły wąwozami La Atalaya i Barranco Hondo, podążyły Barranco de Los Reyes do plaży i zaczęły wypełniać port; w kolejnych dniach przesunęły linię brzegową o około 250 metrów w głąb oceanu.1 Rozżarzone bloki toczyły się przed lawą i podpalały budynki wzniesione z żywicznego drewna sosnowego (tea).1
12 maja, w wigilię Wniebowstąpienia i w dniu całkowitego zaćmienia Słońca, nowe potoki dotarły do serca miasta. Spłonął klasztor San Francisco, ogień przeniósł się na szlacheckie domy przy Calle de Arriba, a kościół parafialny został poważnie uszkodzony; młyny, kanały wodne i najlepsza ziemia uprawna zniknęły pod lawą.1 28 maja czoło lawy podeszło na sto metrów od morza i miasto zostało całkowicie ewakuowane. Erupcja zakończyła się 13 czerwca 1706 roku, po około czterdziestu dniach.1
Współcześni kronikarze podkreślają, że „żadne ludzkie stworzenie nie było w niebezpieczeństwie”; ofiary wymieniane przez późniejszych autorów nie są potwierdzone.1 Prawdziwą stratą był port. Łącznie erupcja pokryła 7,6 kilometra kwadratowego. Garachico miało w 1706 roku około 1600 mieszkańców, a rok później około 400: trzy czwarte miasta wyjechało, do Icod, La Orotavy, Puerto de la Cruz, Guía de Isora i, często, do Ameryki. Liczba ludności nie odrobiła strat aż do głębokiego XX wieku.1

Co przetrwało
Lawa zatrzymała się przed niektórymi budynkami, a inne oszczędziła przypadkiem. Stara brama portowa, Puerta de Tierra, wciąż stoi, dziś w małym parku: brama, za którą jest już tylko lawa. Pałac hrabiów La Gomery (1666) został uszkodzony, ale przetrwał; San Francisco i Santa Ana odbudowano w XVIII wieku; Casa de los Marqueses de la Quinta Roja i Ermita de Los Reyes, położone wyżej, wyszły z tego nietknięte.1,2

Lawa, która zabiła port, stworzyła też wybrzeże, którym cieszą się dziś goście. Nowa platforma szorstkiej skały na skraju wody mieści naturalne baseny El Caletón, a miejska trasa geoturystyczna z czternastoma przystankami pokazuje potoki z 1706 roku biegnące przez ulice i ogrody. Bazalt i żużel z erupcji widać wszędzie: w obramowaniach drzwi i okien, w łukach i w bruku.2 Co pięć lat, podczas fiest San Roque, miasto upamiętnia lawę, która pogrzebała jego port.2

Miasto pod ochroną
Rząd Hiszpanii wszczął procedurę ochrony Garachico jako zespołu historycznego 19 czerwca 1980 roku.5 Zakończyła się czternaście lat później: dekret 10/1994 z 11 lutego uznał „Villa y Puerto de Garachico” za Bien de Interés Cultural w kategorii zespołu historycznego.4 Było to jedyne miasto na Teneryfie, które otrzymało ten status w latach 90.6 Wulkanolodzy, którzy badali erupcję, wyciągają wniosek wykraczający poza Garachico: mała, łagodna według geologicznych standardów erupcja stała się katastrofą z powodu miejsca, w którym nastąpiła, a nadmorskie zbocza wulkanicznych ryftów wyspy są dziś zaludnione znacznie gęściej niż w 1706 roku.1
Przypisy i źródła
- 1.C. Romero Ruiz i E. Beltrán Yanes, „El impacto de las coladas de 1706 en la ciudad de Garachico (Tenerife, Islas Canarias, España)”, Investigaciones Geográficas 63 (2015), s. 99-115, DOI 10.14198/INGEO2015.63.07. Na podstawie współczesnych relacji o. Juana Garcíi (1707) i o. Domingo José Cassaresa, planu Torrianiego i późniejszych map. redalyc.org
- 2.INVOLCAN (Kanaryjski Instytut Wulkanologiczny), Geoturismo urbano de Tenerife: Garachico, 2019, z cytatem z A. von Humboldta. tfgeoturismo.involcan.org
- 3.C. Calero Ruiz, „Garachico, punto de encuentro artístico. Aproximación al estudio de su escuela escultórica en el siglo XVII”, Cuadernos de Historia del Arte 40 (2023), s. 307-385. revistas.uncu.edu.ar
- 4.Decreto 10/1994, de 11 de febrero, Boletín Oficial de Canarias 28, 7 marca 1994. gobiernodecanarias.org
- 5.Resolución de 19 de junio de 1980, Dirección General del Patrimonio Artístico, Archivos y Museos, Boletín Oficial del Estado 199, 19 sierpnia 1980. boe.es
- 6.J. S. López García, „Centros/conjuntos históricos de Canarias: identidad en un territorio isleño. Trayectorias 1973-2018”, Revista de Historia Canaria 201 (2019), s. 71-93. riull.ull.es
- 7.Relacja prasowa: R. Herrera, „El secreto del castillo más antiguo de Tenerife”, Diario de Avisos, 25 lutego 2026, datująca zamek na 1575 rok za Filipa II. Dokładne daty budowy nie zostały jeszcze sprawdzone w źródle archiwalnym.
Co się teraz dzieje: Garachico →
Fiesty, koncerty i wydarzenia z agendy urzędu gminy, aktualizowane codziennie.
Więcej miejscowości z serii

La Laguna · Miejscowości Teneryfy
San Cristóbal de La Laguna: miasto zaplanowane na czas pokoju

Bajamar · Miejscowości Teneryfy
Bajamar i Punta del Hidalgo: wybrzeże La Laguny

Candelaria · Miejscowości Teneryfy
Candelaria: sanktuarium nad oceanem

Santa Cruz de Tenerife · Miejscowości Teneryfy
Santa Cruz: od obozu wojskowego do stolicy

La Orotava · Miejscowości Teneryfy
La Orotava: miasto wytyczone sznurem

Adeje · Miejscowości Teneryfy
Adeje: królestwo, twierdza i markizowie

La Caleta · Miejscowości Teneryfy
La Caleta: dawny port Adeje

Los Cristianos · Miejscowości Teneryfy
Los Cristianos: port południa

Las Galletas · Miejscowości Teneryfy
Las Galletas: sól, ryby i miasto-ogród

Playa de las Américas · Miejscowości Teneryfy
Playa de las Américas: kurort od zera

Callao Salvaje · Miejscowości Teneryfy
Callao Salvaje: kurort z dekretu

Playa Paraíso · Miejscowości Teneryfy
Playa Paraíso: raj na papierze

Guía de Isora · Miejscowości Teneryfy
Guía de Isora: od Teide po ocean

Playa San Juan · Miejscowości Teneryfy
Playa San Juan: port Guía de Isora

Alcalá · Miejscowości Teneryfy
Alcalá: wioska rybacka na lawie

Puerto Santiago · Miejscowości Teneryfy
Puerto Santiago i Los Gigantes: życie pod klifami

El Médano · Miejscowości Teneryfy
El Médano: port pod czerwoną górą

Icod de los Vinos · Miejscowości Teneryfy
Icod de los Vinos: smocze drzewo i zatoczka San Marcos

Puerto de la Cruz · Miejscowości Teneryfy
Puerto de la Cruz: od portu wina do pierwszego kurortu

San Juan de la Rambla · Miejscowości Teneryfy
San Juan de la Rambla: wieś na polu lawy

Buenavista del Norte · Miejscowości Teneryfy
Buenavista del Norte: planowane miasteczko na krańcu wyspy


